Wigilia to jeden z najważniejszych dni w okresie Bożego Narodzenia. To wtedy całą rodziną zasiadamy przy wspólnym stole, aby rozkoszować się smakiem 12 postnych dań, śpiewać kolędy, a o północy razem wybrać się na pasterkę.
Zgodnie z tradycją uroczysty posiłek rozpoczyna się wraz z pojawieniem się na niebie pierwszej gwiazdy, która przypomina nam o Gwieździe Betlejemskiej. To dzięki jej światłu Trzej Królowie byli w stanie znaleźć stajenkę, miejsce narodzin Jezusa Chrystusa.
Kolację poprzedza modlitwa oraz dzielenie się opłatkiem, „świętym chlebem”. Opłatek symbolizuje wdzięczność oraz przebaczenie dawnych zaszłości – osoby skłócone nie siadają bowiem razem do posiłku. To również nawiązanie do dzielenia się chlebem w trakcie ostatniej wieczerzy.
Świąteczna tradycja nakazuje przygotowanie dodatkowego nakrycia dla niespodziewanego gościa. Ma nam ono przypominać o osobach, których już wśród domowników nie ma i nie powrócą. To także wolne miejsce dla wszystkich tych, którzy są z nami duchem, ale w tym roku z różnych względów nie mogą pojawić się na wigilijnej kolacji.
Kościoły w okresie Bożego narodzenia zdobi żłóbek. Żłóbek w dzisiejszej postaci zawdzięczamy św. Franciszkowi. Historia tej tradycji jest jednak znaczenie dłuższa i sięga piątego wieku. Wtedy, jak głosi podanie, żłóbek Jezusa przeniesiono z Betlejem do Rzymu i umieszczono w bazylice Matki Bożej Większej. Także Pasterkę w Rzymie odprawiano początkowo tylko w tym kościele.
Obecnie najsłynniejsze są szopki toskańskie, sycylijskie i neapolitańskie. W Szwajcarii, w Niemczech i w Austrii modne są żłóbki „grające”. W Polsce do najbardziej znanych należą szopki krakowskie, prawdziwe arcydzieła sztuki ludowej. Powstanie tej tradycji przypisuje się murarzom i cieślom. Nie mając zatrudnienia w zimie, chodzili oni z takimi szopkami-teatrzykami od domu do domu i tak zarabiali na swe utrzymanie. Wzorem architektonicznym był dla nich przede wszystkim kościół Mariacki, ale wykonywano także miniatury Wawelu, Sukiennic i Barbakanu. Od 1937 r. z inicjatywy Jerzego Dobrzyckiego odbywa się konkurs na najpiękniejszą „Szopkę Krakowską”.
Już w średniowieczu wystawiono przy żłóbkach przedstawienia teatralne zwane jasełkami. W Polsce najbardziej znanym utworem tego gatunku jest „Polskie Betlejem” autorstwa Lucjana Rydla.
