Okres Wielkiego Postu, którego ukoronowaniem jest święto Wielkanocy, to czas poszukiwań, nawrócenia każdego chrześcijanina i całego Kościoła, otwarcia na nowe życie. Wiedzie doń szlak modlitwy i postu, ograniczania się do tego co zasadnicze, w imię praktykowania bliskości z braćmi i siostrami w potrzebie. Żyjemy w czasach, w których wyraźnie tracimy porozumienie z językiem tradycji, dlatego teraz bardziej niż kiedykolwiek potrzebujemy kompasu, przewodnika świadomego przeżywania. Jeśli wiemy, że pascha oznacza przejście, potrafimy z nocy uczynić dzień, ze zła dobro, a z niedoboru obfitość…
ŚRODA POPIELCOWA
Ta jak ogień trawi drewno, zamieniając je w popiół, tak i miłość Boga, jeśli ją przyjmiemy, może spalić nasze grzechy. Posypanie głowy popiołem to gest liturgiczny, który rozpoczyna okres Wielkiego Postu, a dokonuje się go właśnie w Środę Popielcową. W Starym testamencie popiół symbolizuje kruchość ludzkiej kondycji, przypomina o ograniczonym i przemijającym charakterze naszej ziemskiej egzystencji. Wspomnij, że ulepiłeś mnie z gliny: i w proch mnie znowu obracasz? (Hi 10,9; zob.także Jdt4,11; Mdr 2,3; Ez 27,30). Popiół jest także znakiem nawrócenia: I uwierzyli mieszkańcy Niniwy Bogu, ogłosili post i przyoblekli wory od najstarszego do najmłodszego. Doszła ta sprawa do króla Niniwy. Powstał więc z tronu, zdjął z siebie płaszcz, przyoblókł się w wór i usiadł na popiele (Jon 3,5-6).
W starożytności posypanie popiołem było aktem publicznym rozpoczynającym drogę pokuty wiernych, którzy pragnęli w Wielki Czwartek otrzymać rozgrzeszenie. Z czasem obrządkiem objęto wszystkich wiernych. Tradycyjna formuła, która towarzyszy symbolicznym gestom, to doskonale znane słowa: Z prochu powstałeś i w proch się obrócisz. Z czasem w wyniku reformy liturgicznej została wprowadzona także druga formuła: Nawróć się i uwierz w Ewangelię (zob. Mk 1,15), nawiązująca do początków publicznego nauczania Jezusa. Zgodnie z tradycją popiół uzyskiwany jest ze spalonych palm poświęconych w Niedzielę Palmową poprzedniego roku.
CZTERDZIESTNICA
Tak nazywano kiedyś okres Wielkiego Postu. Liczba czterdzieści ma głębokie znacznie symboliczne i tradycyjnie wskazuje na pełnię i doskonałość. W Starym Testamencie to okres szczególnego działania Boga: tyle właśnie dni trwał potop (zob. Rdz 7,17), tyle dni Mojżesz przebywał na górze (zob. Ej 24,18), tyle trwała wędrówka Eliasza do góry Horeb (zob. 1 Krl 19,8). Czterdzieści lat odpowiada życiu jednego pokolenia, jest to więc liczba oznaczająca odnowę. Lud Izraela wędrował przez pustynię przez czterdzieści lat, zanim dotarł do Ziemi Obiecanej (zob. Wj 16,35).
W Nowym Testamencie czytamy, że Jezus objawiał się uczniom przez czterdzieści dni po swojej męce i śmierci na krzyżu (zob. Dz 1,3), a przed rozpoczęciem publicznego nauczania, przez czterdzieści dni pozostawał na pustyni (zob. Mt 4,2). Czterdziestnica jest więc czasem szczególnych przygotowań, intensywnego wsłuchiwania się w Słowo Boże, modlitwy i postu, choć ten ostatni za sprawą postanowienia Pawła VI może w warunkach trudnej sytuacji społeczno-ekonomicznej zamieniony zostać na ofiarę z własnego codziennego cierpienia. Wielki Post rozpoczyna się w Środę Popielcową, a kończy w Wielki Czwartek o trzeciej po południu, kiedy to Masza Święta Wieczerzy Pańskiej otwiera Triduum Paschalne. Zgodnie z zasadą przyjętą w IV wieku przez Sobór Nicejski, Wielkanoc przypada w niedzielę następującą po pierwszej wiosennej pełni księżyca.
DRZEWO OLIWNE
Po raz pierwszy jest wspomniane w biblijnej opowieści o potopie. Kiedy wypuszczona przez Noego gołębica wróciła z listkiem drzewa oliwnego w dziobie, był to znak, że woda na ziemi opadła (zob. Rdz 8,11). Zatem to symbol pojednania i zapowiedź stworzenia nowego świata. Według Ojców Kościoła, którzy odczytywali Stary Testament używając alegorii, potop symbolizuje chrzest. Przymierze Boga z Noem jest odnowieniem pierwszego przymierza z Adamem. Jezus zaś niesie zupełnie nowe, ostateczne, na wieczność.
Poświęcenie palm to obrzęd, który otwiera liturgię Niedzieli Męki Pańskiej (zwanej Niedzielą Palmową) i wspomina wjazd Jezusa do Jerozolimy. Obrzęd ten jednoczy chwałę (Hosanna) i cierpienie (opis męki Pańskiej), czyli dwa zasadnicze aspekty tajemnicy paschy. Palmy wielkanocne nie są jednak talizmanem, ani jedynie poświęconym przedmiotem. To wiara tego, który ją niesie, przyczynia się do błogosławieństwa. Paradoksalnie ten, który nie mógł uczestniczyć w liturgii, ale uciąłby gałązkę we własnym ogrodzie jako widzialny znak swojej wiary w Chrystusa, znalazłby się w posiadaniu przedmiotu „bardziej świętego” niż ten, kto trzymając w domu poświęconą gałązkę uważałby ją za przedmiot magiczny, w oderwaniu od zalążka miłości do tego, do kogo ten znak się odnosi.
TRIDUUM PASCHALNE
Z Łac. Triduum – „okres trzech dni”. To czas od Mszy Świętej w Wielki Czwartek, do nieszporów Niedzieli Zmartwychwstania, upamiętniających mękę i śmierć Chrystusa, a następnie złożenie Jego ciała do grobu, pełen bólu i ciszy, a wreszcie to także czas Jego zmartwychwstania. To najważniejszy okres kalendarza liturgicznego, będący zobrazowaniem wydarzenia stanowiącego źródło naszej wiary. W Wielki Czwartek Msza Święta jest wspomnieniem Wieczerzy Pańskiej z apostołami, ustanowienia sakramentu kapłaństwa i przykazania braterskiej miłości. Wielki Piątek jest dniem męki i śmierci Chrystusa. Zewnętrznym znakiem naszego uczestnictwa w jezusowej ofierze jest post ścisły. Wieczorne wielkopiątkowe uroczystości składają się z liturgii Słowa, adoracji Krzyża i Komunii Świętej. Wielka Sobota to dzień, kiedy nie sprawuje się Maszy Świętej. W ciszy wierni stoją przy Grobie Pańskim, wspominając złożenie doń Jezusa i jego zstąpienie do piekieł. Z ołtarza zdejmuje się krzyż, lichtarze i obrusy, milczą również dzwony.
Każdy dzień Wielkiego Postu ma nas przygotowywać do przejścia i budować w wierze, a obrzędy Triduum Paschalnego pełne symboliki stanowią wyjątkowy okres spójnej całości. Należy się im zatem głębsza analiza…
Magda Kuczma
