Na egzaminie pisemnym kołem ratunkowym może okazać się interpretacja tekstu poetyckiego (podstawa) lub analiza porównawcza. Wtedy pracujesz na tekstach, które masz przed sobą. Oczywiście wskazane jest nawiązanie do innych tekstów, fragmentów, cytatów; podanie kontekstów, ale będzie to dla was lepsze niż pisanie na temat lektury, której nie znacie lub nie doczytaliście do końca, a przypominam, że w przypadku lektury z… * obowiązuje was znajomość całości!
ANALIZA TEKSTU LIRYCZNEGO – co jest ważne
Należy uważnie przeczytać tekst. Dokonując pisemnej analizy pilnujemy następującego planu:
1) określić rodzaj liryki, scharakteryzować podmiot liryczny, czyli KTO MÓWI,
2) określić adresata tekstu, jeżeli jest (istnienie adresata jest typowe dla liryki miłosnej, liryki apelu, liryki inwokacyjnej itp.),
3) wskazać idealnego odbiorcę tekstu/czytelnika (określić dla kogo tekst jest napisany), czyli: DO KOGO MÓWI PODMIOT LIRYCZNY,
4) dokonać analizy treści na obu poziomach interpretacyjnych (dosłownym i ukrytym ) .
Oto, po kolei, elementy tej analizy:
a – postawienie tezy interpretacyjnej (czyli wskazanie kierunku interpretacji),
b – ukazanie sytuacji lirycznej,
c – charakterystyka bohatera lirycznego (jeżeli taki jest),
d – interpretacja przesłania tekstu,
e – wskazanie symboli, motywów literackich i ich funkcji w utworze,
f – określenie, w jaki sposób podmiot liryczny mówi (charakterystyka stylu i języka, czyli wskazanie środków stylistycznych i ich funkcji),
g – wskazanie kontekstów interpretacyjnych (np.: kulturowy, literacki, filozoficzny, biograficzny, mitologiczny, biblijny, historyczny itp.),
h – wnioski z analizy utworu, np. ocena własna.
Ad. g) Co to są wspomniane konteksty?
Najlepiej wyjaśnić to na przykładach:
1) Tren VII Jana Kochanowskiego. Konteksty:
– biograficzny (strata dziecka, żałoba, śmierć Urszulki),
– kulturowy (obyczaje żałobne w czasach renesansu),
– literacki (poezja funeralna).
Jako tekst kultury nawiązujący do Trenu VII możemy podać:
– obraz Jana Matejki Kochanowski nad zwłokami Urszulki
– cykl Anka Władysława Broniewskiego
2) sonet Pielgrzym z cyklu Sonety Krymskie Adama Mickiewicza.
Konteksty:
– biograficzny (pobyt poety na Krymie, tęsknota za Litwą),
– kulturowy (moda na orientalizm),
– literacki (tradycja sonetu, geneza Sonetów krymskich).
SCHEMAT ANALIZY PORÓWNAWCZEJ TEKSTU LIRYCZNEGO
I. Rozpoznanie wstępne
Należy na początku pracy przedstawić autorów obu tekstów, określić epoki literackie, do których należą, zidentyfikować gatunki liryczne.
Wskazać zasadę, przyczynę zestawienia tekstów (np. wspólne uczucia, przeżywane emocje, tematyka, motywy, konteksty filozoficzne, sytuacje liryczne itp.).
II. Analiza obu tekstów
W każdym utworze należy:
– dokonać charakterystyki podmiotu lirycznego, określić rodzaj liryki,
– wskazać idealnych odbiorców tekstów,
– wskazać adresatów (jeżeli są),
– przedstawić sytuację liryczną,
– dokonać interpretacji przesłania tekstu,
– wskazać motywy literackie i ich funkcje w analizowanych utworach,
– wskazać konteksty interpretacyjne (np.: historyczny, kulturowy, literacki, filozoficzny, biograficzny, mitologiczny),
– omówić środki stylistyczne i język obu tekstów.
III. Wskazanie podobieństw i różnic w treści, idei, formie, sposobie obrazowania i mówienia
IV. Przedstawienie wniosków wypływających z analizy obu tekstów
JAK WYGLADA ZADANIE MATURALNE?
Oto dwa przykładowe tematy – jeden z podstawy, drugi z rozszerzenia – i kilka moich belferskich rad :
Poziom podstawowy:
Zinterpretuj podany utwór. Postaw tezę interpretacyjną i uzasadnij ją. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 250 słów.(W załączeniu liryk Cypriana Norwida Marionetki)
Marionetki
Jak się nie nudzić? gdy oto nad globem
Milion gwiazd cichych się świeci,
A każda innym jaśnieje sposobem,
A wszystko stoi – i leci…
I ziemia stoi – i wieków otchłanie,
I wszyscy żywi w tej chwili,
Z których i jednej kostki nie zostanie,
Choć będą ludzie, jak byli…
Jak się nie nudzić na scenie tak małej,
Tak niemistrzowsko zrobionej,
Gdzie wszystkie wszystkich Ideały grały,
A teatr życiem płacony –
Doprawdy, nie wiem, jak tu chwilę dobić,
Nudy mię biorą najszczersze;
Co by tu na to, proszę Pani, zrobić,
Czy pisać prozę, czy wiersze – ?
Czy nic nie pisać… tylko w słońca blasku
Siąść czytać romans ciekawy:
Co pisał Potop na ziarneczkach piasku,
Pewno dla ludzkiej zabawy (!) –
Lub jeszcze lepiej – znam dzielniejszy sposób
Przeciw tej nudzie przeklętej:
Zapomnieć ludzi, a bywać u osób
– Krawat mieć ślicznie zapięty…!
(Cyprian Norwid)
Podpowiadam:
Teza interpretacyjna: świat to teatr, a ludzie – marionetki; problematyka egzystencjalna.
Motywy: theatrum mundi, marionetki (lalki), samotność artysty, pustka, przemijanie, cel i sens życia, poezja, poeta, gwiazdy.
Podmiot liryczny: poeta, samotnik, znudzony pustką salonowego i powierzchownego życia.
Konteksty: filozoficzny (np.: postrzeganie życia jako teatru, zagadnienie przemijania); autobiograficzny (artysta samotny w świecie salonów); kulturowy (status sztuki).
Poziom rozszerzony:
Dokonaj interpretacji porównawczej podanych utworów. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 300 słów.
(W załączeniu: Adam Mickiewicz, Widok gór ze stepów Kozłowa, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Widok ze świnicy do Doliny Wierchcichej)
Podpowiadam:
Adam Mickiewicz, romantyzm,
Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Młoda Polska.
Teksty łączy: motyw gór, sytuacja liryczna, podobieństwo tytułów, podmiot liryczny w 1. osobie, bogactwo środków stylistycznych.
Teksty różnią: epoka: romantyzm – Młoda Polska; sytuacja geograficzna: Krym (Mickiewicz) – Polska (Tetmajer); gatunek liryczny: sonet – liryka opisowa; stylistyka; postawa podmiotu lirycznego wobec natury; rodzaj tęsknoty (u Mickiewicza – za ojczyzną, u Tetmajera – niekreślona).
Motywy: góry, samotność, tęsknota, żal, las (w obu tekstach). Pielgrzym, motywy orientalne, motyw ojczyzny, motyw kochanki, miłości (Mickiewicz). Motyw lasu, wody (Tetmajer).
Wnioski: np. góry jako motyw literacki w poezji – pretekstem do refleksji podmiotu lirycznego nad samym sobą, życiem, tęsknotami; miejsce ze sfery sacrum.
Wasz Belfer
