Drodzy maturzyści, wielkimi krokami zbliża się egzamin maturalny. Na łamach Kuriera oraz na portalu www.kurierostrowski.pl znajdziecie cenne rady doświadczonego pedagoga, polonisty, który niejeden rocznik uczniów do matury przygotował i niejeden przeegzaminował, i co ważne, dobrze zna obecny kształt egzaminu maturalnego z języka polskiego i związane z nim wymogi. BELFER chętnie udzieli potrzebnych informacji i pożytecznych wskazówek, które mogą Wam pomóc dobrze zdać egzamin dojrzałości.
WIĘCEJ PORAD MATURALNYCH:
…
W Europie Zachodniej pozytywizm jest terminem filozoficznym związanym z dominującym nurtem filozofii pozytywnej Augusta Comte’a; w odniesieniu do literatury i sztuki funkcjonują terminy: realizm, naturalizm. W Polsce pod zaborami funkcjonuje nazwa pozytywizm warszawski – dla określenia okresu obejmującego twórczość literacką i publicystyczną absolwentów Warszawskiej Szkoły Głównej – to młode pokolenie intelektualistów dorastających w cieniu klęski powstania styczniowego, tworzących, w opozycji do idei romantycznych, nowe programy działalności literackiej i społecznej. Ramy czasowe pozytywizmu w Polsce wyznaczają umownie daty: 1864 (upadek powstania styczniowego) – 1894 (debiuty pokolenia Młodej Polski – tomik Poezji Tetmajera). W Europie Zachodniej realizm rozwija się wcześniej, od lat 40-tych do 90-tych XIX wieku.
Specyfika pozytywizmu w Polsce
Nasz pozytywizm to epoka naznaczona tragizmem upadku powstania styczniowego i represjami zaborców wobec jego uczestników; ogrom klęski i prześladowań (zsyłki na Sybir, katorga, wyroki śmierci, konfiskaty majątków) sprawił, że młode pokolenie odcięło się od romantycznej idei spisku i walki zbrojnej, zastępując je postulatami pracy u podstaw, pracy organicznej, emancypacji kobiet, asymilacji Żydów, konieczności poprawy stanu gospodarki i oświaty (na ile to było możliwe w czasach interwencji zaborców w system edukacji). Odcięto się od tyrtejskiej i mesjańskiej poezji romantycznej, od bohatera literackiego – buntownika, indywidualisty o skomplikowanej osobowości. Miejsce romantycznej liryki zajęła epika z powieściami realistycznymi, realizującymi hasła epoki; uprzywilejowane stały się takie gatunki jak: nowela, obrazek, opowiadanie oraz gatunki publicystyczne: felieton i reportaż. Literatura musiała być utylitarna czyli praktyczna i pożyteczna, koniecznie osadzona w realnej rzeczywistości. Romantyczny bohater został zastąpiony typem bohatera o z góry przewidywalnych cechach charakteru. Nie wierzono w natchnienie, wyobraźnię, fantazję a wyłącznie w zaplanowaną pracę pisarską, traktowaną jako rzemiosło, zawód. Warunki dla rozwoju literatury wobec zaostrzenia cenzury nie były sprzyjające. Pozytywistyczna powieść tendencyjna z wyraźnym dydaktyzmem była schematyczna i nudna. Na szczęście pod koniec lat 70-tych jej miejsce zajęła powieść realistyczna – współczesna, obyczajowo-społeczna, jak i historyczna (twórczość Henryka Sienkiewicza), a pozytywizm wkracza w fazę realizmu krytycznego (Lalka Bolesława Prusa)
ZAŁOŻENIA PROGRAMOWE POZYTYWIZMU – ich znajomość może przydać się przy tematach związanych z: pracą, rolą kobiety w literaturze, wyborem między fantasy a realizmem itp. :
Praca u podstaw – główne założenie ideowe polskiego pozytywizmu pojmowane jako praca z ludem i dla ludu; polegała na walce o oświatę wśród ludu i traktowanie chłopów jak obywateli równych innym stanom. Praca ta była obowiązkiem warstw wyższych i ludzi wykształconych. Publicyści apelowali do ziemian, aby zakładali w swoich majątkach szkoły, biblioteki, kasy zapomogowe, ochronki i izby szpitalne. Na długo przed ogłoszeniem tych programów, pracę u podstaw (i organiczną) w zaborze pruskim prowadzili: Dezydery Chłapowski, Emilia Sczaniecka, Karol Marcinkowski, ks. Augustyn Szamarzewski.
W literaturze: Lalka – Wokulski pomaga furmanowi Wysockiemu, jego bratu, Węgiełkowi i Mariannie wydobyć się z nędzy i rozpocząć nowe życie; nie jest to filantropia – danie datku, a oferta pracy, uczciwego życia, pomoc w zdobyciu samodzielności, a w przypadku Marianny również nauka zawodu – krawiectwa.
Praca organiczna – (wiąże się z pracą u podstaw) – drogą do odzyskania wolności poprzez dbanie o harmonijny rozwój kraju, nauki, gospodarki, przemysłu.
W literaturze: Lalka – działalność prezesowej Zasławskiej i Ochockiego.
Emancypacja kobiet – prawo kobiet do oświaty, wykształcenia, nauki zawodu, pracy, samodzielności, niezależności od rodziców i męża.
W literaturze: Lalka – kobietą samodzielną i pracującą na utrzymanie swoje, swojej matki i dziecka jest pani Helena Stawska – uczy gry na fortepianie, pracuje w sklepie.
Asymilacja Żydów – dążenie do tego, by Żydzi nie czuli się obcy lecz związani z narodem, w którym żyją i aby przez ten naród nie byli jako obcy postrzegani.
W literaturze: Asymilowanym Żydem jest np. doktor Szuman – przyjmuje ubiór i obyczaje Polaków; przeżył miłość do chrześcijanki, przyjaźni się z Rzeckim i Wokulskim
Dwa najważniejsze prądy w literaturze i sztuce to:
- realizm
- naturalizm
Przedstawiciele polskiego pozytywizmu:
Pisarze:
Eliza Orzeszkowa
Bolesław Prus
Henryk Sienkiewicz
Antoni Sygietyński
Adolf Dygasiński
poeci:
Adam Asnyk
Maria Konopnicka
Wiktor Gomulicki
POĆWICZCIE PRZYKŁADOWE TEMATY
- Praca to pasja czy obowiązek, a może przekleństwo? Rozważ problem i uzasadnij swoje zdanie, odwołując się do fragmentu Lalki, całej powieści oraz do wybranych tekstów kultury. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 250 słów.
A cóż oni robią?… Przede wszystkim – nadzwyczajnie pracują, po szesnaście godzin na dobę, bez względu na niedzielę i święta. Dzięki czemu spełnia się tu prawo doboru, wedle którego tylko najsilniejsi mają prawo do życia. Chorowity zginie tu przed upływem roku, nieudolny w ciągu kilku lat, a zostają tylko najsilniejsi i najzdolniejsi. Ci zaś dzięki pracy całych pokoleń takich jak oni bojowników znajdują tu zaspokojenie wszelkich potrzeb.
Olbrzymie ścieki chronią ich od chorób, szerokie ulice ułatwiają im dopływ powietrza; Hale Centralne dostarczają żywności, tysiące fabryk – odzieży i sprzętów. Gdy paryżanin chce zobaczyć naturę, jedzie za miasto albo do „lasku”, gdy chce nacieszyć się sztuką, idzie do galerii Louvre’u, a gdy pragnie zdobyć wiedzę, ma muzea i gabinety.
Praca nad szczęściem we wszystkich kierunkach – oto treść życia paryskiego. Tu przeciw zmęczeniu zaprowadzono tysiące powozów, przeciw nudzie setki teatrów i widowisk, przeciw nieświadomości setki muzeów, bibliotek i odczytów.(…)
Dzięki troskliwości o wszystko przedmioty znajdujące się w Paryżu przynoszą wielorakie korzyści. Dom, sprzęt, naczynie jest nie tylko użyteczne, ale i piękne, nie tylko dogadza muskułom, ale i zmysłom. I na odwrót – dzieła sztuki są nie tylko piękne, ale i użyteczne (…)
Francuz, gdy coś wytwarza, dba naprzód o to, ażeby dzieło jego odpowiadało swemu celowi, a potem – ażeby było piękne. I jeszcze nie kończąc na tym troszczy się o jego trwałość i czystość. Prawdę tę stwierdzał Wokulski na każdym kroku i na każdej rzeczy, począwszy od wózków wywożących śmiecie do otoczonej barierą Wenus milońskiej. Odgadł również skutki podobnego gospodarstwa, że nie marnuje się tu praca: każde pokolenie oddaje swoim następcom najświetniejsze dzieła poprzedników dopełniając je własnym dorobkiem. (…)
„Ci, którzy stworzyli te cuda – myślał Wokulski – albo je gromadzili w jedno miejsce, ci nie byli jak ja szalonymi próżniakami…”
(Bolesław Prus, Lalka, Tom 2, Rozdział 3)
Kontekst: filozoficzny
Odniesienia do całości Lalki – praca w sklepie – sens życia Rzeckiego; praca naukowa – pasja Ochockiego; Wokulski – praca w celu zdobycia majątku i Izabeli; praca u postaw – pomoc Węgiełkowi, Wysockim, Mariannie, praca organiczna prezesowej Zasławskiej; praca jako źródło utrzymania, obowiązek – pani Stawska, subiekci
Inne utwory do wykorzystania:
Mit o Syzyfie
Cyprian Norwid Promethidion
Eliza Orzeszkowa Nad Niemnem
Stefan Żeromski Ludzie bezdomni
Władysław Reymont Chłopi, Ziemia obiecana
2. Czy człowiek ma własną wolną wolę, czy jest tylko marionetką w teatrze życia? Rozważ problem analizując fragment z Lalki, odwołaj się do całej powieści i dowolnie wybranych tekstów kultury. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 250 słów.
Niekiedy, podczas tych samotnych zajęć, w starym subiekcie budziło się dziecko. Wydobywał wtedy i ustawiał na stole wszystkie mechaniczne cacka. Był tam niedźwiedź wdrapujący się na słup, był piejący kogut, mysz, która biegała, pociąg, który toczył się po szynach, cyrkowy pajac, który cwałował na koniu, dźwigając drugiego pajaca i kilka par, które tańczyły walca przy dźwiękach niewyraźnej muzyki (… ) stary subiekt podparłszy się łokciami śmiał się cicho i mruczał:
Hi! hi! hi! dokąd wy jedziecie, podróżni? Dlaczego narażasz kark akrobato?… Co wam po uściskach, tancerze?…Wykręcą się sprężyny i pójdziecie na powrót do szafy. Głupstwo, wszystko głupstwo!.. a wam, gdybyście myśleli, mogłoby się zdawać, że to jest coś wielkiego!
(…)
I przypatrując się ruchowi martwych figur po tysięczny raz w życiu powtarzał: „ Marionetki!…Wszystko marionetki!… Zdaje im się, że robią, co chcą, a robią tylko, co im każe sprężyna, taka ślepa jak one…” Kiedy źle kierowany dżokej wywrócił się na tańczących parach, pan Ignacy posmutniał.
„ Dopomóc do szczęścia jeden drugiemu nie potrafi, myślał, ale zrujnować cudze życie umieją tak dobrze, jak gdyby byli ludźmi…
Konteksty: kulturowy – motyw theatrum mundi; filozoficzny – Platon
Rozważania o tym, że życie jest teatrem, a człowiek aktorem należą do odwiecznych myśli egzystencjalnych nienapawających jednak optymizmem. Ludzie, jako istoty zdolne do refleksji, muszą określić swoje miejsce we wszechświecie i próbować odpowiedzieć na pytanie czy są panami swego losu czy też ich życie jest realizacją scenariusza napisanego wcześniej przez jakąś wyższą siłę.
Analiza fragmentu z Lalki i argument z niej wynikający: nakręcane zabawki, którymi bawi się Rzecki to symbol zależności człowieka od sił wyższych (fatum, losu, Boga); marionetką nazywa się również człowieka o słabej woli, dającego sobą manipulować przez innych ludzi
Argumenty z Lalki: W Lalce każdy człowiek jest marionetką w teatrze świata. Wokulski do czasu podsłuchanej sceny w pociągu był marionetką w rękach Izabeli, spełniał jej kaprysy, robił wszystko, co mu kazała, stała się jego fatum, prowadzącym wprost do samozagłady. Odebrała mu wszystko co kochał: marzenia o nauce, machinie latającej, przyjaciół, swoją zdradą zabiła w nim wolę życia.
Interpretacja tytułu powieści: Lalka – jako marionetka, aluzja do symboliki teatru mundi i kondycji człowieka na scenie życia;
Inne utwory do wykorzystania:
Sofokles Król Edyp – tytułowy bohater zabawką w rękach fatum, nie jest w stanie nic zrobić, żeby oszukać przeznaczenie
Jan Kochanowski O żywocie ludzkim – fraszka, porównanie ludzi żyjących na świecie do lalek z teatrzyku kukiełkowego, które kuglarz po skończonym przedstawieniu ulicznym chowa do worka i kończy spektakl – czyli życie.
William Szekspir Makbet – tytułowy bohater to marionetka w rękach Wiedźm, robi wszystko, co mu przepowiedzą, wierzy w ich wróżby i podąża prosto do klęski i upadku, z bohatera staje się zbrodniarzem. Szekspir – zwolennik teorii, że życie to teatr: życie jest tylko przechodnim półcieniem, nędznym aktorem, który swą rolę odegrawszy na scenie w nicość przepada, powieścią idioty, głośną wrzaskliwą acz nic nieznaczącą.(Szekspir, Makbet)
Juliusz Słowacki Balladyna – losy ludzi na początku splątała Goplana. Wróżka odlatując na Północ mówi:
Poplątałam ludzkie czyny
Tak, że Bogu mścicielowi
Trzeba wziąć grom i upuścić
Na ludzkie dzieła i winy
Malarstwo: Dariusz Twardoch, cykl Marionetki (obrazy ukazujące życie marionetek z wędrownego teatrzyku – symboli ludzi )
3. Miasto – pułapka, labirynt, symbol społeczeństwa, postępu czy uosobienie zła? Rozważ problem analizując fragment z Lalki, odwołaj się do całej powieści i innego wybranego tekstu literackiego.
” Cóż bulwary?… – myślał. – Postoją jakiś czas, a potem będą walić się, zarośnięte zielskiem i odrapane, jak te oto ściany. Ludzie, którzy je budowali z wielką pracą, mieli także na celu zdrowie, bezpieczeństwo, majątek, a może zabawy i pieszczoty. I gdzie oni są? (…)
I cóż ma z trudu swego człowiek?…
I z prac tych, które wszczął pod słońcem?…
Znikomość – jego dzieła gońcem,
A żywot jego mgnieniem powiek.
Gdziem ja to czytał, gdzie?… Mniejsza o to.”
” Nic, nic!…” – powtarzał tułając się po uliczkach, gdzie widać było rudery zapadnięte niżej bruku, z dachami porosłymi mchem, lokale z okiennicami dniem i nocą zamkniętymi na sztaby, drzwi zabite gwoździami, naprzód i w tył powychylane ściany, okna łatane papierem albo zatkane łachmanem.
Szedł, przez brudne szyby zaglądał do mieszkań i nasycał się widokiem szaf bez drzwi, krzeseł na trzech nogach, kanap z wydartym siedzeniem, zegarów o jednej wskazówce, z porozbijanymi cyferblatami. Szedł i cicho śmiał się na widok wyrobników wiecznie czekających na robotę, rzemieślników, którzy trudnią się tylko łataniem starej odzieży, przekupek, których całym majątkiem jest kosz zeschłych ciastek – na widok obdartych mężczyzn, mizernych dzieci i kobiet niezwykle brudnych.
” Oto miniatura kraju – myślał – w którym wszystko dąży do spodlenia i wytępienia rasy. Jedni giną z niedostatku, drudzy z rozpusty. Praca odejmuje sobie od ust, ażeby karmić niedołęgów; miłosierdzie hoduje bezczelnych próżniaków, a ubóstwo nie mogące zdobyć się na sprzęty otacza się wiecznie głodnymi dziećmi, których największą zaletą jest wczesna śmierć.
(Bolesław Prus, Lalka, T.I, Rodział 8)
Konteksty: kulturowy, literacki, biblijny
Inne utwory do wykorzystania (w zależności od postawionej tezy)
Juliusz Słowacki Paryż – miasto złe, obce, nieprzyjazne, nowa Sodoma, miejsce zbrodni i grzechu; widoczna niechęć poety do tego miasta, w którym musi żyć, do jego mieszkańców, tak obcych mentalności Polaka, do blichtru, snobizmu, obojętności
Honore de Balzac Ojciec Goriot: Paryż to miasto w którym szansę mają tylko ludzie nieuczciwi, karierowicze: Paryż jest uciesznym śmietniskiem
Bruno Schulz Sklepy cynamonowe – zdegenerowane miasteczko z czasów dzieciństwa, którego rzeczywistość poddana zostaje deformacji
Stefan Żeromski Przedwiośnie – Warszawa i przygraniczne miasteczko – obraz ponury, biedny, nędzny, kontrastujący z mitem szklanych domów
Maria Dąbrowska Noce i dnie – Kaliniec (Kalisz) jest dla Barbary wymarzoną Arkadią
Poezja Awangardy – miasto jednym z głównych motywów literackich; pogląd, że poezja jest budowana na wzór planów architektonicznych, a plan miasta jest najdoskonalszą strukturą. Np. utwory Juliana Przybosia, Tadeusza Peipera
Albert Camus Dżuma – Oran to miasto przeklęte, dotknięte zarazą
Krzysztof Kamil Baczyński Oddycha miasto ciemne – obraz okupowanej Warszawy, ciemnej i groźnej, zdeptanej i niepokornej zarazem, czekającej na godzinę zemsty
