Drodzy maturzyści, wielkimi krokami zbliża się egzamin maturalny. Na łamach Kuriera oraz na portalu www.kurierostrowski.pl znajdziecie cenne rady doświadczonego pedagoga, polonisty, który niejeden rocznik uczniów do matury przygotował i niejeden przeegzaminował, i co ważne, dobrze zna obecny kształt egzaminu maturalnego z języka polskiego i związane z nim wymogi. BELFER chętnie udzieli potrzebnych informacji i pożytecznych wskazówek, które mogą Wam pomóc dobrze zdać egzamin dojrzałości.
WIĘCEJ PORAD MATURALNYCH:
…
Jedna z najkrótszych, a zarazem najbarwniejszych epok. Podczas, gdy niektóre obejmowały wieki, ta trwa zaledwie dwadzieścia cztery lata, pomiędzy pozytywizmem a wybuchem pierwszej wojny. Możemy w niej wyróżnić następujące fazy:
1894 -1901 wczesna (modernizm) za datę początkową uważa się również wydanie tomiku II serii Poezji Kazimierza Przerwy-Tetmajera
1901-1907 szczytowa – kończy ją śmierć najwybitniejszego artysty – malarza, dramaturga, poety epoki – Stanisława Wyspiańskiego
1918 schyłek epoki
CHARAKTERYSTYKA MŁODEJ POLSKI
Wszechstronny rozwój sztuki – od architektury po sztukę użytkową
Różnorodność prądów artystycznych, nazywanych –izmami epoki. Są to:
Dekadentyzm
Ekspresjonizm
Folkloryzm
Impresjonizm
Modernizm
Neoromantyzm
Parnasizm
Symbolizm
Interesujące socjologiczne zjawisko artystycznej cyganerii, kpiącej z mieszczańskiego stylu życia (przetrwało nawet do pierwszych lat dwudziestolecia międzywojennego).
Kryzys wartości, upadek dawnych idei, rozwój filozofii dekadenciej wywiedziona z myśli romantycznego filozofa Artura Schopenhauera, którą przystosowano do „nowych czasów”. Nowe propozycje myśli filozoficznej to poglądy Bergsona i Nietzschego.
Bunt przeciwko skostniałej, pedantycznej pozytywistycznej myśli filozoficznej i politycznej ugodowości, przeciw utylitarnej, tendencyjnej, realistycznej literaturze. Renesans przeżywa poezja romantyczna, pokolenie młodej Polski odkrywa na nowo twórczość Juliusza Słowackiego (zwłaszcza tę z okresu mistycznego) oraz twórczość zapomnianego zupełnie Norwida. Rozwija się teatr, dramat wzorowany na romantycznym, jak i dramat modernistyczny i symboliczny. Hasło programowe brzmi: sztuka dla sztuki.
Poeci: Jan Kasprowicz, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Leopold Staff, Bolesław Leśmian, Tadeusz Miciński, Kazimiera Zawistowska
Pisarze: Stefan Żeromski: Ludzie bezdomni, Echa leśne, Wierna rzeka
Sztuka:
secesja: malarstwo (impresjonistów, symbolistów, ekspresjonistów), rzeźba, witraże, również sztuka użytkowa (meble, porcelana) i architektura
Dramat
Stanisław Wyspiański, Jan August Kisielewski, Lucjan Rydel, Gabriela Zapolska
Twórczość dla dzieci i młodzieży – nowy dział literatury (dotąd traktowana marginalnie): Antonina Domańska, Kornel Makuszyński, Artur Oppman, Władysław Bełza.
Lektura z *:
Wesele Stanisława Wyspiańskiego
Inspiracja: – autentyczne wesele przyjaciela – poety Lucjana Rydla z córką chłopa z Bronowic, Jadwigą Mikołajczykówną.
Dramat narodowy, symboliczny, motyw wesela służy Wyspiańskiemu do rozprawy z mitami narodowymi:
- mit chłopa – Piasta
- mit o sojuszu chłopów i szlachty (inteligencji)
- mit o wsi spokojnej, kolorowej
4. mity romantyczne (Wernyhora, Złoty róg)
Obrzęd weselny to tylko pretekst, właściwy dramat zaczyna się z przybyciem zjaw, które, sprowadzone czarami chochoła, ukazują się uczestnikom wesela, przekształcając realną zabawę weselną w seans spirytystyczny; są projekcją podświadomości, tym co komu w duszy gra:
Marysia – widmo zmarłego ukochanego, wspomnienie jej młodzieńczej miłości, ona jedna z trzech sióstr poślubiła prostego chłopa
Dziennikarz – Stańczyk, królewski błazen, ukazuje się jako wyrzut sumienia za mącenie narodowej kadzi
Poeta – Rycerz Zawisza Czarny, uosobienie siły, męstwa, honoru, o których daremnie marzy poeta-dekadent piszący właśnie dramat Zawisza Czarny
Pan Młody – Hetman Branicki, sam sprzedajny zdrajca, wyrzuca Panu Młodemu zdradę własnej klasy społecznej
Dziad – Upiór (Szela) – przypomnienie rzezi galicyjskiej, w której dziad Panny Młodej brał udział
Gospodarz – Wernyhora, ukraiński poeta prorok, autor przepowiedni o losach Polski, symbol marzeń o wolności
Motywy w Weselu:
Artysta – częsty motyw literatury i sztuki, zwłaszcza epoki romantyzmu i modernizmu, ze względu na typowy dla obu epok kult artysty. Tu artystą malarzem jest pan domu – Gospodarz, brat Poety. Jest on wzorowany na postaci malarza Włodzimierza Tetmajera, artysty, który po ślubie z wiejską dziewczyną zamieszkał na wsi w Bronowicach i tam tworzył swoje obrazy. Malarzem był również zmarły narzeczony Marysi, który pojawia się w Akcie II jako Widmo. Malarzem jest też Nos (wzorowany prawdopodobnie na postaciach malarzy: Tadeusza Noskowskiego i Stanisława Czajkowskiego) – symbol przybyszewszczyzny, artystycznej cyganerii krakowskiej.
Chłop – związany z motywem wsi; różne typy chłopskich charakterów: chłopski filozof Czepiec, który posiada doskonały zmysł obserwacyjny i ciekawość świata; Dziad – żyje wspomnieniem rabacji Szeli i nienawiścią do „panów”; Klimina – wygadana gospodyni, prosta, rubaszna, myśli tylko o swataniu; młode pokolenie: Panna Młoda – nie wie co to Polska, Jasiek – bardziej go obchodzi czapka z pawimi piórami niż zlecona mu misja i złoty róg. Motyw chłopa służy demaskacji mitu chłopa-Piasta.
Chochoł – powstaje po owinięciu krzewów różanych i młodych owocowych drzewek słomą, chronił delikatne rośliny przed przemarznięciem. Do literatury i malarstwa wprowadzony przez Stanisława Wyspiańskiego. Chochoł wWeselu – zagadkowy symbol: można go tłumaczyć jako ukrycie żywej idei pod pozorami martwoty, zachowanie jej na później, ale również jako letarg, uśpienie, złowrogi czar martwej pałuby rzucony na uczestników wesela. Wyspiański wprowadzając go nawiązuje do swojego obrazu – krajobrazu z chochołami, namalowanego w latach 1898-1899.
Dziecko – motyw dynamiczny, ulegający zmianie wraz z przemianami kulturowymi, modą literacką, filozofią, rozwojem psychologii. W Weselu jest mowa o dzieciach Gospodarzy, młodsze są tylko wspomniane, ale rezolutna Isia uczestniczy w akcji – to ona nie chce wpuścić do chaty Chochoła (pierwowzór: Jadwiga Tetmajerówna, córka Tetmajerów) Jest to dziecko o duszy realisty, broni się przed ingerencją czarów. Jest zafascynowana weselem, patrzy na nie jak na barwny obrazek.
Poeta – Pan Młody (pierwowzór Lucjan Rydel) symbolizuje poezję baśniową, fascynację folklorem, ludowością. Poeta (pierwowzór Kazimierz Przerwa-Tetmajer) to symbol dekadentyzmu, modernizmu. Poeci wnoszą atmosferę cyganerii, artyzmu, refleksji.
Muzyka – również mówi nam o dziejach narodu i zamyka w sobie ocenę polskiego społeczeństwa. Taniec w rytm muzyki Chochoła jest symbolem niemocy, w której pogrążył się lud. Wszyscy weselnicy są zagłębieni w muzyce, nie zwracają uwagi na Jaśka, który zgubił złoty róg. Utworzenie kręgu tanecznego, poruszającego się w rytm muzyki Chochoła ukazuje poruszanie w błędnym kole, brak perspektyw. Ta muzyka podporządkowuje sobie weselników, ma nad nimi moc.
Taniec – pełni funkcję obrzędową i erotyczną w Akcie I oraz symboliczną w finałowej scenie letargicznego tańca w rytm muzyki granej przez Chochoła. Za pośrednictwem tego motywu Wyspiański wystawia ocenę polskiemu społeczeństwu: skłócone, słabe, nieprzygotowane do czynu
Upiór, wampir – demon z wierzeń słowiańskich; wampirem stawał się człowiek, którego ciało nie zostało pogrzebane; również człowiek przeklęty i zły za życia lub zmarły gwałtowną śmiercią (samobójstwo, zabójstwo). Wampir – czyli żywy umarły, wstawał nocami z grobu i żywił się ludzką krwią, jego ofiary przemieniały się również w wampiry. W Weselu upiorem ociekającym krwią jest Szela, przywódca krwawej rzezi galicyjskiej, sowicie opłacony (w gotówce i ziemi) przez austriacki rząd pragnący stłumić przygotowania do powstania wśród polskiej szlachty. Wyrżnąć panów – nakazuje Szela podjudzany przez Austriaków i sam własnoręcznie morduje rodzinę swego dziedzica – Bogusza. W powiecie krakowskim sto gmin przystępuje do Szeli; chłopi napadają na szlacheckie dwory, mordują, podpalają, kradną; od chłopskich siekier, wideł i kos ginie ponad 2000 osób, mordowane są całe rodziny, w tym kobiety i dzieci. Upiór Szeli zjawia się dziadowi, który w rabacji brał udział,
Wernyhora – legendarny ukraiński wieszcz i prorok z XVIII wieku w czasach koliszczyzny przepowiadający przyszłość Ukrainy i Rzeczpospolitej; jego legendę wykreowali romantycy. Jest on jedynym gościem z zaświatów, którego widzą wszyscy, nie tylko wybrany Gospodarz; Wernyhora, ukazany jest tak, jak na obrazie Matejki i w utworze Słowackiego – to dziad z lirą, który przynosi mityczny złoty róg, aby Gospodarz dał hasło do walki o wolność. Motyw Wernyhory pełni funkcję patriotyczną, jest wspomnieniem o dawnej Polsce.
Wieś – Jeden z popularniejszych motywów literackich – od mitycznej Arkadii po realistyczną wieś w literaturze pozytywizmu i współczesnej. Motyw ten pełni rozmaite funkcje: jako krajobraz, miejsce akcji, kraina wiecznej szczęśliwości, miejsce barwne, spokojne, fascynujące witalnością i prostotą. W „Weselu” ta wieś kolorowa to tylko pozory, zafascynowanym chłopomanią inteligentom, szukającym wsi spokojnej, w godzinę zjaw pokazuje się groźna wieś z rabacji Szeli, wieś, z którą nie ma jedności i porozumienia. Pod barwnymi krakowskimi strojami kryje się pijaństwo, prymitywizm, brak patriotyzmu (Panna Młoda nie wie nawet co to Polska).
Złoty róg – symbol walki o wolność, zaczerpnięty z mitologii skandynawskiej, którą fascynował się Wyspiański; możemy go utożsamiać z rogiem boga HEIMDALLA, którym da znak do bitwy w dzień Ragnaröku, (dzień końca świata bogów )
Żyd – Bronowicki Żyd, karczmarz Mosiek (pierwowzór: Żyd z Bronowic Hirsz Singer) przychodzi na wesele, jak sam mówi po interesie. Krytycznie przygląda się sztucznemu brataniu inteligencji z chłopami. Jego córka Rachelat, uduchowiona, o poetyckiej duszy, jest zafascynowana krakowską cyganerią, flirtuje z poetą. Z ich rozmowy rodzi się pomysł zaproszenia widm i Chochoła. W połowie wesela wraca do domu, w czerwonym szalu idzie przez sad (pierwowzór: Józefa Singer ).Motyw ten wprowadza rodzaj egzotyki, odmienności; Rachela wnosi klimat mistyki, poezji.
PRZYKŁADOWE TEMATY:
Czy wprowadzając motyw muzyki autor może dokonać oceny społeczeństwa i ukazać jego historię? Rozważ problem w oparciu o fragment Wesela, całość utworu oraz inny utwór literacki.
Czy motyw tańca w dziele literackim może być diagnozą społeczeństwa i charakterystyka bohaterów? Rozważ problem i uzasadnij swoje stanowisko interpretując scenę z dramatu Wyspiańskiego w kontekście całego utworu i odwołując się do innych tekstów kultury. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 250 słów.
(Przez drzwi głębne od chwili wsunął się był za Jaśkiem tropiący Chochoł; a teraz na skrzynię malowaną się wygramolił i ze skrzyni tak do drużby poczyna:)
CHOCHOŁ
To ich Lęk i Strach tak wzion,
posłyszeli Ducha głos:
rozpion sie nad nimi Los.
JASlEK
Tak sie męcą, pot z nich ścieko,
bladość lica przyobleko; –
jak ich zwolnić od tych mąk?
CHOCHOŁ
Powyjmuj im kosy z rąk,
poodpasuj szable z pęt,
zaraz ich odejdzie Smęt.
Na czołach im kółka zrób,
skrzypki mi do ręki daj;
(…)
Ze skałek postrzepuj proch
i ciś je w piwniczny loch.
Lewą nogę wyciąg w zad,
zakreśl butem wielki krąg;
ręce im pozałóż tak:
niech się po dwóch chycą w bok;
odmów pacierz, ale wspak.
Ja muzykę zacznę sam,
tęgo gram, tęgo gram:
będą tańczyć cały rok.
JASIEK
(który był uczynił wszystką rzecz)
Już ni majom kos.
CHOCHOŁ
Rozśmiej im się w nos.
JASIEK
Już ich odszedł Smęt.
CHOCHOŁ
Już nie mają pęt.
JASIEK
Chwytajom sie w tan.
CHOCHOŁ
Już nie czują ran.
JASIEK
Zniknoł czar!
CHOCHOŁ
To drugi CZAR!
(A zaklęte słomiane straszydło, ująwszy w niezgrabne racie podane przez drużbę patyki – poczyna sobie jak grajek-skrzypak – i – słyszeć się daje jakby z atmosfery błękitnej idąca muzyka weselna, cicha a skoczna, swoja a pociągająca serce i duszę usypiająca, leniwa, w omdleniu a jak źródło krwi żywa, taktem w pulsach nierówna, krwawiąca jak rana świeża: – melodyjny dźwięk z polskiej gleby bólem i rozkoszą wykołysany).
JASIEK
(jest teraz kontent a dziwuje się)
Tyle par, tyle par!
CHOCHOŁ
Tańcuj, tańczy cała szopka,
a cyś to ty za parobka?
JASIEK
(z ręką do czoła, jakby se chciał na ucho nasunąć czapki)
Kajsi mi sie zbyła copka –
przeciem druzba, przeciem druzba,
a druzbie to w copce słuzba.
CHOCHOŁ
(w takt się chyla a przygrywa)
Miałeś, chamie, złoty róg,
miałeś, chamie, czapkę z piór:
czapkę wicher niesie,
róg huka po lesie,
ostał ci sie ino sznur,
ostał ci sie ino sznur.
(Kogut pieje).
JASIEK
(jakby tknięty przytomniejąc)
Jezu! Jezu! zapioł kur! – –
Hej, hej, bracia, chyćcie koni!
chyćcie broni, chyćcie broni!!
Czeka was WAWELSKI DWÓR!!!
CHOCHOŁ
(w takt się chyla a przygrywa)
Ostał ci sie ino sznur.
– – – – – – – – – – – – – –
Miałeś, chamie, złoty róg.
JASIEK
(aże ochrypły od krzyku)
Chyćcie broni, chyćcie koni!!!
(A za dziwnym dźwiękiem weselnej muzyki wodzą się liczne, przeliczne pary, w tan powolny, poważny, spokojny, pogodny, półcichy – że ledwo szumią spodnice sztywno krochmalne, szeleszczą długie wstęgi i stroiki ze świecidełek podzwaniają – głucho tupocą buty ciężkie – taniec ich tłumny, że zwartym kołem stół okrążają, ocierając o się w ścisku, natłoczeni).
JASIEK
Nic nie słysom, nic nie słysom,
ino granie, ino granie,
jakieś ich chyciło spanie…?!
(Dech mu zapiera Rozpacz, a przestrach i groza obejmują go martwotą; słania się, chyla ku ziemi, potrącany przez zbity krąg taneczników, który daremno chciał rozerwać; – a za głuchym dźwiękiem wodzą się sztywno pary taneczne we wieniec uroczysty, powolny, pogodny – zwartym kołem, weselnym -)
(Kogut pieje).
JASIEK
(nieprzytomny)
Pieje kur; ha, pieje kur…
CHOCHOŁ
(nieustawną muzyką przemożny)
Miałeś, chamie, złoty róg…
Sugestia belfra: dodatkowymi utworami pasującymi do tego tematu mogą być:
Adam Mickiewicz Pan Tadeusz (polonez), III cz. Dziadów (Bal u Senatora)
Stefan Żeromski Przedwiośnie (taniec Cezarego i Karoliny, Cezarego i Laury)
Władysław Reymont Chłopi (weselne tańce obrzędowe na weselu Jagny i Boryny )
Julian Tuwim Bal w operze
Sławomir Mrożek Tango
