Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. jednym z priorytetów polskich władz było uporządkowanie przejętych po zaborcach systemów walutowych. Produkcja własnych banknotów, dokumentów i papierów wartościowych miała podkreślić niezależność i być elementem nowej tożsamości i suwerenności niepodległej Polski.
Od walut państw zaborców do polskiego złotego
Przypomnijmy! W zaborze austriackim (Galicji) główną walutą była korona austro-węgierska, wprowadzona w 1892 rok w ramach reformy opartej na standardzie złota. Dzieliła się na 100 halerzy i była w obiegu do upadku Austro-Węgier w 1918 roku. W zaborze pruskim (potocznie zwanym niemieckim) po zjednoczeniu Niemiec i reformie monetarnej z 1871–1873 roku wprowadzono markę niemiecką (dzieloną na 100 fenigów), która pozostała w obiegu jako jednolita waluta Cesarstwa Niemieckiego, funkcjonująca w zaborze pruskim do 1918 r. W zaborze rosyjskim urzędową walutą były ruble oraz kopiejki. Rubel dzielił się na 100 kopiejek. W obiegu znajdowały się zarówno monety (miedziane, srebrne i złote), jak i rosyjskie bilet państwowe (papierowe ruble). Ten bałagan walutowy należało uporządkować, zwłaszcza że do ww. środków płatniczych należy jeszcze dodać markę polską, walutę obowiązująca od 9 grudnia 1916 r. na okupowanych przez Cesarstwo Niemieckie terenach Królestwa Polskiego. Marka polska (1 marka polska odpowiadała 100 fenigom). obowiązywała w II RP do aż do 29 kwietnia 1924 r. W tym dniu w wyniku reformy pieniężnej Władysława Grabskiego marka polska została zastąpiona przez polskiego złotego.
Państwowe Zakłady Graficzne
Porządkowanie rynku walutowego i druku dokumentów państwowych rozpoczął 25 stycznia 1919 r. rząd Ignacego Paderewskiego podejmując uchwałę o powołaniu do życia Państwowych Zakładów Graficznych (PZG). W wydanym w tej sprawie dokumencie czytamy: „utworzony został Urząd Państwowych Zakładów Graficznych mający za zadanie wyłącznie wyrób banknotów i wszelkich znaków skarbowych na rzecz Skarbu Państwa obieg mających”. Przedsiębiorstwo powstało na bazie drukarń J. Hirszowicza w Al. Jerozolimskich i A. Hurkiewicza na Mariensztacie oraz papierni więzienia mokotowskiego mieszczącego się przy ulicy Rakowieckiej na warszawskim Mokotowie. W 1920 w PZG wydrukowano pierwszy banknot o nominale 100 marek polskich.
PWPW
Państwowe Zakłady Graficzne działały do 10 lipca 1926 r., gdy na mocy umowy podpisanej 26 maja 1925 r. przez ministra skarbu Władysława Grabskiego z Bankiem Polskim, która przewidywała powołanie spółki z udziałem banku centralnego i Skarbu Państwa, PZG zostały przekształcone w Polską Wytwórnię Papierów Wartościowych. W tym samym roku rozpoczęto budowę nowej siedziby firmy przy ul. Sanguszki w Warszawie. Prace nad budynkiem według projektu Antoniego Dygata zostały zakończone w 1929 roku. Do dzisiaj gmach ten pozostaje siedzibą PWPW. W lipcu 1939 Wytwórnia zatrudniała 560 pracowników. W latach 30. XX wieku PWPW osiągnęła wysoki poziom techniczny i artystyczny swoich produktów z uwzględnieniem gwarancji zabezpieczeń. Realizowano wtedy projekty papierów wartościowych, znaczków i banknotów wybitnych artystów, między innymi Adama Jerzego Półtawskiego, Zofii Stryjeńskiej, Józefa Mehoffera, Ryszarda Kleczewskiego, Włodzimierza Vacka, Mariana Romualda Polaka i innych. Pierwszym polskim banknotem wykonanym techniką wklęsłodrukową był banknot 100-złotowy z 1932 roku, wg projektu Józefa Mehoffera (na zdjęciu obok).
Rewers banknotu o nominale 100 zł z 1932 r.
W 1933 r. PWPW zaistniała na rynku filatelistycznym. Znaczki zaprojektowane i wydrukowane w PWPW zostały wyróżnione na Polskiej Wystawie Filatelistycznej w Toruniu i na Wszechświatowej Wystawie Filatelistycznej w Wiedniu. Druk znaczków pocztowych, wykonanych metodą miedziorytniczą, wysforował PWPW na pierwsze miejsca na świecie wśród drukarń trudniących się drukiem znaczków i papierów wartościowych. PWPW w II RP wydrukowała miliony znaczków pocztowych dla odradzającego się państwa. Wśród nich kluczowe były pierwsze powszechne emisje z orłem na tarczy barokowej oraz wielkie serie historyczne i okolicznościowe, przedstawiające władców, widoki polskich miast, postacie historyczne oraz symbole państwowe.
PWPW drukowała także dokumenty krajowych obligacji skarbowych, pożyczek państwowych oraz wszelkie asygnaty wspierające budżet odrodzonego państwa (np. narodowe pożyczki dolarowe) a także papiery wartościowe typu akcje, weksle, czeki, banderole i dokumenty identyfikacyjne.
Władze PWPW
Wybitną rolę w dziejach PWPW w II RP odegrał dr Zygmunt Karpiński (1892-1981), który jako przewodniczący i dyrektor z ramienia Banku Polskiego nadzorował kluczowe procesy produkcyjne, emisje oraz rozwój techniczny Wytwórni aż do wybuchu II wojny światowej.
Zygmunt Karpiński, Wielkopolanin urodzony w Gnieźnie, gruntownie wykształcony ekonomicznie na uczelniach w Strasburgu, Monachium i Berlinie, położył wielkie zasługi dla rozwoju systemu bankowego odrodzonej Rzeczpospolitej. Jako naczelnik w Polskiej Krajowej Kasie Pożyczkowej (PKKP) (banku emisyjnym) tworzył sieć banku na terenach wcielonych do odrodzonego państwa polskiego. Uczestniczył w pracach nad ujednoliceniem pieniądza w Polsce oraz przejęciem oddziałów banków w Galicji i byłej Prowincji Poznańskiej. Jako przedstawiciel PKKP brał udział w międzynarodowych konferencjach finansowych, między innymi w 1920 (wraz z premierem Władysławem Grabskim) w Brukseli, w 1922 w Genui, w 1923 w konferencji krajów bałtyckich w Tallinie. W 1924 został powołany na sekretarza Komitetu Organizacyjnego Banku Polskiego, a 23 kwietnia 1924 roku w chwili oficjalnego rozpoczęcia działalności Banku Polskiego został sekretarzem rady nadzorczej banku i dyrektorem działu walutowego. Był de facto odpowiedzialnym za kontakty Banku Polskiego z zagranicą równolegle nadzorując, do wybuchu II wojny światowej, działalność PWPW.
Epilog
Dzieje PWPW i dalsze losy dr. Zygmunta Karpińskiego po 1 września 1939 r. to już oczywiście temat na oddzielne opowiadanie. Zainteresowanym historią PWPW polecam bogato ilustrowany album autorstwa Zygmunta K. Jagodzińskiego pt. „Historia PWPW – Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych”, Warszawa 2020.
Maciej Rysiewicz
